Chân dung văn học – Chúng tôi trưởng thành từ kháng chiến
Nhà văn Tô Hoài
SÁCH CŨ GIA ĐÌNH biên tập – Nguồn: tuyển tập mười năm Tạp chí Văn học và Tuổi trẻ 2004
Chúng tôi trưởng thành từ kháng chiến
– Nhà văn Tô Hoài
Về công việc sáng tác, đối với tôi, trong thời kỳ kháng chiến từ 1945 tới 1954, tôi sáng tác rất ít. Bao nhiêu thì giờ đều tập trung viết báo, đi thực tế công tác, lăn lộn với quần chúng, làm cán bộ địa phương, đi theo các chiến dịch. Viết tin, viết phóng sự, viết báo cho địa phương, cho đơn vị. Làm công tác trước mắt, tôi cũng xác định đó chính là cách tích lũy. Những cái vốn tích lũy vào lúc ấy còn phong phú mãi cho đến hôm nay. Khác với một số nhà văn trước và sau Cách mạng, tôi khong phải lo nghĩ nhiều về việc “nhận đường”. Từ khi hiểu biết, tôi đã đi thẳng vào Cách mạng. Tôi vốn đã viết tả thực, tuy trình độ giác ngộ cách mạng của tôi hồi ấy còn có hạn và trong nội dung cũng như phong cách còn rơi rớt có nét khinh bạc, có lúc thô sơ. Theo tôi, đó là hiện tượng bình thường của một tác giả trên con đường phát triển. Khi anh Nguyễn Đình Thi viết bài phê bình tập truyện ngắn Núi Cứu Quốc (Nhà xuất bản Cứu quốc) tôi tán thành và nhận thêm ra thiếu sót của mình. Kết quả của sự nhận thức này đã khiến tôi sửa chữa Truyện Tây Bắc được tốt hơn. Cũng vậy, trong tiểu thuyết Mười năm, khuyết điểm tả thực, đôi chỗ tự nhiên chủ nghĩa vẫn còn rơi rớt trong nhân vật và chi tiết. Tôi cho rằng đó là những sai sót nhỏ bên sự phát triển về tư tưởng và phong cách của tôi trên bước đường đi sâu vào cách mạng.
Có bạn hỏi tôi rằng vì sao phong trào viết tiểu thuyết trong kháng chiến chống Pháp không phát triển?
Tôi nghĩ là trước nhất cuộc sống cách mạng còn quá mới mẻ đối với chúng tôi. Không phải là các nhà văn không ấp ủ mộng viết tiểu thuyết, Nguyễn Huy Tưởng thường nói nguyện vọng muốn viết một cái gì về Trung đoàn Thủ đô mà anh cho là rất vĩ dại, và không biết viết sao cho xứng đáng. Anh đã kể như thế từ những năm 1947, khi trung đoàn vừa vượt vòng vây địch, từ Hà Nội ra. Tiểu thuyết Sống mãi với Thủ đô anh viết sau này chính là được hình thành từ những ngày đầu tiên ấy.
Nguyên Hồng tích lũy tư liệu Cửa biển ngay từ đầu Cách mạng thành công. Còn tôi, tiểu thuyết Mười năm tôi cũng bắt đầu chuẩn bị từ dạo ấy, những mãi đến năm 1958 mới viết. Lúc bấy giờ khoảng 1940, 1950, Nam Cao đã viết xong 7, 8 chương của cuốn tiểu thuyết dài mô tả sự biến đổi và tiến lên của làng anh qua các giai đoạn: trước Cách mạng, trong Cách mạng và trong vùng tạm chiếm. Anh đọc cho chúng tôi nghe ở Tuyên Quang (Nguyễn Huy Tưởng, Kim Lân và tôi, cùng một số anh em khác). Chúng tôi góp ý kiến phê bình, cũng thấy những chương viết còn sơ lược. Nam Cao đã xé bỏ cả những trang bản thảo đó. Qua hiện tượng trên, có thể cắt nghĩa vì sao giai đoạn sôi nổi ấy lại vắng mặt tiểu thuyết. Các nhà văn rất thiết tha và nhiệt tình sáng tác, nhưng vốn liếng và nhận thức về cuộc sống mới còn chưa đủ để có thể phản ánh với một bề dày đáng kể và có thể bằng lòng được. Thời kỳ chống Pháp chính là thời kỳ chuẩn bị cho các nhà văn (thời kỳ ấy) kể cả những người đã viết từ trước Cách mạng và những người mới xuất hiện đầu kháng chiến viết những áng tiểu thuyết bề thế sau này.
Xin nói về phong trào viết về người thực việc thực. trước khi Bác Hồ phát động phong trào Thi đua ái quốc, nhiều anh em văn nghệ sĩ cũng đã viết những mẩu tin và mẩu chuyện về người thực việc thực trên báo. Những những mẩu tin ấy còn sơ sài. Sau này trong Đại hội anh hùng chiến sĩ thi đau, chúng tôi hầu như tất cả anh em nhà văn đều viết về gương người thực việc thực (Nguyễn Tuân, Nguyễn Huy Tưởng, Nguyễn Đình Thi, Nguyên Hồng, Kim Lân và tôi…). Bởi vì những chiến sĩ thi đua ấy, những con người thực điển hình của điển hình ấy chính là chất liệu cuộc sống cho mẫu mực của sáng tác. Qua phong trào này chúng tôi nhận thức được nhiệm vụ của mình là phải tìm và nêu những tấm gương cao cả, tốt đẹp của các chiến sĩ, của nhân dân trong chiến đấu và sản xuất. Trong giải thưởng văn học nghệ thuật đầu tiên của Hội Văn nghệ Việt Nam, các loại truyện anh hùng chiến sĩ thì các loại truyện anh hùng chiến sĩ thi đua được đặt vào giải ngoại hạng.
Trong phong trào viết về người thực, tôi đã ghi chép về anh hùng nông nghiệp Hoàng Thanh, và hai truyện cho thiếu nhi: Kim Đồng và Vừ A Dính. Hoa Sơn là một truyện tổng hợp rồi hư cấu. Còn nhớ, khi còn làm phóng viên báo Cứu quốc, những ngày tháng Tám năm 1945, tôi được chị Ngọc và chị Thanh, hai nữ giải phóng quân ở Việt Bắc về Hà Nội kể cho nghe về chú liên lạc Nông Văn Dền. Tôi rất xúc động trước tấm gương hi sinh của em. Tôi đã viết trên Cứu quốc, tập phóng sự điều tra nhiều kỳ về sinh hoạt và chiến đấu ở khu giải phóng Việt Bắc. Tôi viết về làng xóm ở khu giải phóng ra sao, về trận Lũng Hoàng và một kì bảo về gương hi sinh của Nông Văn Dền. Sau đó, Đoàn thanh niên lấy tên Nông Văn Dền bí danh là Kim Đồng, làm gương sáng cho thiếu nhi cả nước noi theo. Rồi Đoàn thanh niên và Hội văn nghệ phối hợp thành lập tủ sách Kim Đồng giao cho chúng tôi cùng với chị Phan Thị An (Hội Phụ nữ), các anh Hồ Trúc, Phong Nhã (Đoàn Thanh niên) phụ trách. Tủ sách Kim Đồng do Nhà xuất bản Văn nghệ in và phát hành. Đã in được nhiều sáng tác viết cho thiếu nhi của Nguyễn Tuân, Nguyễn Huy Tưởng, Nguyên Hồng, Nguyễn Xuân Sanh và một số tác phẩm dịch.
Năm 1952, tôi vào Tây Bắc. Đến vùng Lai Châu, nghe một anh bộ đội kể về tinh thần bất khuất và tấm gương hi sinh anh dũng của một em bé liên lạc tên là Vừ A Dính. Tôi đã lên tận quê em ở Tỏa Tình, xã Phú Nhung, huyện Tuần Giáo và viết ngay một bài báo trên số tài liệu thu thập được lúc đó. Sau đó, mới viết thành truyện. Từ bài báo của tôi in trên báo Cứu quốc về Vừ A Dính, Đoàn Thanh niên đã truy tặng em huân chương kháng chiến./.